Πέθανε ο Toyohiro Akiyama, ο πρώτος Ιάπωνας πολίτης στο διάστημα

Στα 84 του χρόνια έφυγε ο Toyohiro Akiyama, ο δημοσιογράφος που μπήκε στην ιστορία ως ο πρώτος Ιάπωνας πολίτης που ταξίδεψε στο διάστημα. Η ιστορία του δεν είναι μόνο στιγμιότυπο από ένα διαστημικό εγχείρημα, αλλά και μια συναρπαστική τομή ανάμεσα στη δημοσιογραφία, το εμπόριο και την εποχή που το διάστημα άρχισε να ανοίγεται πέρα από στρατιωτικούς και προγράμματα κρατικών υπηρεσιών.

Η πτήση του στο Mir με το Soyuz TM-10 το 1990 διήρκησε επτά ημέρες, 21 ώρες και 54 λεπτά και τον έκανε το 239ο άτομο που περιέφερε τη Γη σε τροχιά. Αυτό το σύντομο αλλά θεαματικό κεφάλαιο της ζωής του Akiyama δεν ήταν το τέλος αλλά η αρχή μιας ζωής που εναλλάσσεται ανάμεσα στη δημοσιογραφία, την τέχνη και τη γεωργία με περιβαλλοντική ευαισθησία.

Από το Τόκιο στα στούντιο και τελικά στο διάστημα

Ο Toyohiro Akiyama γεννήθηκε στις 22 Ιουλίου 1942 στο Τόκιο. Σπούδασε στο International Christian University του Mitaka και ξεκίνησε την καριέρα του στην τηλεόραση και τα διεθνή δίκτυα ενημέρωσης. Από το 1967 μέχρι το 1971 συνεργάστηκε με το BBC World Service, και στη συνέχεια εντάχθηκε στη TBS, όπου ανέλαβε τη θέση του ανταποκριτή και αργότερα έγινε επικεφαλής του γραφείου της εταιρείας στην Washington, D.C..

Η επιλογή του για το ταξίδι στο Mir ήταν αποτέλεσμα της εμπορικής συμφωνίας μεταξύ της TBS και των σοβιετικών διαστημικών αρχών. Στις 10 Δεκεμβρίου 1990 επέστρεψε στη Γη μαζί με τους κοσμοναύτες Gennadi Manakov και Gennady Strekalov, προσγειώνοντας την κάψουλα στο καζαχικό στέπα όπως προέβλεπε το σχέδιο της αποστολής.

Η τηλεοπτική επένδυση που εκτόξευσε—και δεν δικαίωσε—προσδοκίες

Η αποστολή του Akiyama ήταν ταυτόχρονα τηλεοπτικό προϊόν και δημοσιογραφικό πείραμα: η TBS πλήρωσε για τη θέση του στο Soyuz με σκοπό να μεταδώσει ζωντανά στιγμές από το διάστημα για το κοινό της. Τα εκτιμώμενα κόστη της συμφωνίας κυμαίνονταν μεταξύ $12 εκατ. και $37 εκατ. (USD), ανάλογα με τις αναφορές της εποχής.

Στην αρχή το ενδιαφέρον του κοινού ήταν μεγάλο· οι τηλεθεατές συντονίζονταν καθημερινά για να δουν τον δημοσιογράφο-κοσμοναύτη να μεταδίδει από το διαστημικό σταθμό. Ωστόσο, πολύ γρήγορα ο ενθουσιασμός εξασθένησε και η τηλεθέαση επέστρεψε σε πιο συμβατικά επίπεδα. Η επένδυση της TBS έφερε μια πρόσκαιρη αύξηση της προβολής αλλά όχι τη με sustained, μακροπρόθεσμη αλλαγή στην εικόνα της εταιρείας που προσδοκούσαν οι υπεύθυνοι.

Η περίπτωση αυτή έγινε πρόωρος δείκτης της δυσκολίας να μετατραπεί ένα μοναδικό, θεαματικό γεγονός σε σταθερό οικονομικό ή επαγγελματικό μοντέλο. Η εμπορευματοποίηση του διαστήματος, σε αυτή την πρώιμη μορφή της, αποκάλυψε τα όρια ανάμεσα στην τηλεοπτική αισθητική, την επιστημονική ουσία και την πολιτική της εποχής.

Πρώτος Ιάπωνας πολίτης στο διάστημα και η εξέλιξη του ιαπωνικού διαστήματος

Παρότι ο Akiyama ήταν ο πρώτος Ιάπωνας πολίτης που μπήκε στο διάστημα, δεν ήταν ο πρώτος Ιάπωνας επαγγελματίας αστροναύτης. Αυτή τη διάκριση την πήρε ο Mamoru Mohri δύο χρόνια αργότερα, καθώς το αμερικανικό πρόγραμμα των Space Shuttle είχε επηρεαστεί από την τραγωδία του Challenger το 1986 και οι χρονοδιαγράμματα άλλαξαν.

Η περίπτωση του Akiyama υπογράμμισε τη διαφορά ανάμεσα στον «προσωπικά χορηγούμενο» ή εμπορικό επιβάτη και στον καριέρα-αστροναύτη με ακαδημαϊκή και τεχνική προετοιμασία. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 η ιαπωνική συμμετοχή στο διεθνές διάστημα σταδιακά εδραιώθηκε μέσα από θεσμικούς φορείς και προγράμματα τεχνολογικής συνεργασίας που οδήγησαν στη σημερινή μορφή της JAXA.

Από την επιστροφή στη Γη στη στροφή προς τη γη

Μετά την επιστροφή του, ο Akiyama προήχθη σε αναπληρωτή διευθυντή στο τμήμα ειδήσεων της TBS, αλλά ταυτόχρονα ένιωσε αποστροφή για την εντεινόμενη εμπορευματοποίηση της τηλεόρασης. Το 1995 αποχώρησε από τη εταιρεία, αναζητώντας μια πιο ουσιαστική κατεύθυνση στην προσωπική και επαγγελματική του ζωή.

Ανέλαβε ντοκιμαντερίστικα έργα για περιβαλλοντικά ζητήματα — συμπεριλαμβανομένου ενός φιλμ για την κατάσταση της Αράλ Θάλασσας — και τελικά εγκαταστάθηκε στην ύπαιθρο, όπου ασχολήθηκε με την καλλιέργεια μανιταριών και την παραγωγή βιολογικού ρυζιού. Η επιλογή του να γίνει αγρότης μοιάζει παράδοξη για κάποιον που είχε ζήσει το απόγειο της τεχνολογίας, όμως αποτυπώνει μια συνειδητή στροφή προς βιωσιμότητα και αυτονομία.

Η ζωή του όμως δοκιμάστηκε ξανά το 2011: ο σεισμός και το τσουνάμι της Μεγάλης Ανατολικής Ιαπωνίας, σε συνδυασμό με το πυρηνικό ατύχημα στη Φουκουσίμα, τον ανάγκασαν να εκκενώσει το σπίτι και να σταματήσει τις γεωργικές του δραστηριότητες. Από τότε στράφηκε στην εκπαίδευση, διδάσκοντας στο Kyoto University of the Arts (πρώην Kyoto University of Art and Design) μέχρι το 2023.

Γραφή, βραβεία και προσωπική αφήγηση

Ο Akiyama κατέγραψε τις εμπειρίες του σε αρκετά βιβλία, στα οποία αναμειγνύει αφηγήσεις από την παραμονή του στο διάστημα με στοχασμούς για τη γη και την κοινότητα. Τίτλοι όπως Space Correspondent: Nine Days και The Diary of a Nuclear-Powered Refugee μαρτυρούν την ποικιλία των θεμάτων που τον απασχόλησαν: από το μοναδικό γεγονός της τροχιάς μέχρι τη ζωή μετά την καταστροφή και τη μετα-πυρηνική επίδραση στην καθημερινότητα.

Σε αναγνώριση της πτήσης του, του απονεμήθηκαν μετασοβιετικές τιμές, όπως το Σοβιετικό Order of Friendship of Peoples και, αργότερα, το 2011, η ρωσική μετάλλιο For Merit in Space Exploration. Στην Ιαπωνία έλαβε το Tokyo Metropolitan Cultural Honor το 1991, αναγνωρίζοντας τον συμβολισμό και τη δημόσια επίδραση της αποστολής του.

Γιατί έχει σημασία

Η ιστορία του Toyohiro Akiyama λειτουργεί ως πρόδρομος μιας νέας εποχής όπου το διάστημα παύει σταδιακά να είναι προνόμιο αποκλειστικά κρατικών προγραμμάτων. Αν και η πτήση του ήταν περισσότερο τηλεοπτικό και εμπορικό γεγονός παρά επιστημονική αποστολή, έδειξε νωρίς ότι υπήρχαν αγοραστές και θεατές για ανθρώπινα ταξίδια στο διάστημα — ένα μοτίβο που αργότερα επέστρεψε με άλλες μορφές, όπως οι εποχές των space tourists με Dennis Tito και οι ιδιωτικές εμπορικές πτήσεις.

Σήμερα, με εταιρείες όπως η SpaceX, η Axiom και άλλους παίκτες να αναδιαμορφώνουν την πρόσβαση στο διάστημα, η περίπτωση του Akiyama δείχνει ότι οι τεχνολογικές, επιχειρηματικές και πολιτισμικές μεταβολές ξεκινούν συχνά πολύ πριν ωριμάσουν. Η τηλεοπτική διάσταση της αποστολής του αναδεικνύει επίσης την ηθική και κοινωνική διάσταση: ποιος έχει λόγο στο διάστημα, με ποιον σκοπό και με ποια μέσα παρουσιάζεται η ανθρώπινη εμπειρία πέρα από τα όρια της Γης.

Επιπλέον, η ζωή του Akiyama —από τη δημοσιογραφία στην αγροτική ζωή, από την εμπειρία στο διάστημα μέχρι την προσφυγιά μετά το 2011— αποτελεί μικρογραφία των μετασχηματισμών της εποχής του: τεχνολογική λατρεία, περιβαλλοντική συνειδητοποίηση, και τελικά ανθρώπινη ανθεκτικότητα μπροστά σε καταστροφές. Η αφήγησή του μας υπενθυμίζει πως ακόμα και συμβολικές, one-off αποστολές έχουν πολυεπίπεδες συνέπειες στην κοινωνική φαντασία και στις πολιτικές επιλογές των επόμενων δεκαετιών.